Nederland Schaatsland – en – IJstijden van alle tijden

Datum Tijd
dinsdag 20 februari 2018 20:00 - 22:00

– een dubbele lezing door Cees Eysberg en Niek de Kort
– toegang gratis
– locatie: De Dam, Wilhelminaweg 79, Woerden

Team Achtervolging Sotsji
(bron: winterspelen.org)

Het enorme schaatssucces van Nederland in Sotsji in 2014 verwondert de hele sportieve wereld zodanig, dat zelfs de New York Times er aandacht aan schenkt. De internationale schaatsbond ISU overweegt de sport te hervormen. De dominantie van Nederland is niet alleen te verklaren uit de vele kunstijsbanen en de uitstekende organisatie van de commerciële ploegen. Ook de cultuur-geografische geschiedenis speelt een belangrijke rol. In de geschiedenis van het schaatsen neemt Nederland inderdaad een unieke positie in. Waarom wordt juist hier, en niet in andere landen met strengere winters, al eeuwenlang geschaatst door jong en oud, man en vrouw, rijk en arm? Dat is een interessante vraag, te meer omdat sport in de voorbije eeuwen nog geen algemeen maatschappelijk verschijnsel was waaraan individuen, maar ook naties prestige ontleenden. Waarom dus juist in Nederland? In de eerste plaats is er in Nederland veel oppervlaktewater dat vroeger een nagenoeg ononderbroken netwerk vormde en tot in de bewoonde wereld reikte, met bijvoorbeeld de grachten in de steden. In de tweede plaats zijn onze winters in het algemeen minder streng. De kou is niet te bar en ijsperioden duren geen maanden, al zijn er in voorbije eeuwen uitzonderingen geweest. Vergelijk onze situatie maar eens met de maandenlange, niet aflatende, barre kou en dientengevolge oud, stroef ijs, en vaak onder een dik pak sneeuw zoals in Scandinavië. Bovendien zijn langlaufen en skiën daar aantrekkelijke alternatieven. Schaatsen was meer dan alleen maar vermaak of sport. Er werd oorlog gevoerd op de schaats en onze schaatscultuur werd definitief vastgelegd als nationaal cultureel erfgoed door beroemde winterschilders als Hendrick Avercamp.

De Vogelval, 1631 – Pieter Brueghel de Jonge (foto Paul Hermans)

Cees Eysberg is zelf verwoed schaatser (vier Elfstedentochten) en oud-universitair docent Geografie aan de Universiteit van Utrecht. Hij vertelt over de geografische omstandigheden, het waternetwerk, de ijsclubs, winterschilders, de Tachtigjarige oorlog, het ijs als vrijplaats, het Hollands imago, de Elf steden en de toekomst van het schaatsen. De lezing Nederland Schaatsland is gebaseerd op het gelijknamige artikel door Dr. Cees Eysberg in het tijdschrift Geografie van het KNAG van januari 2015.



Uitzicht over de Lüneburger Heide vanaf de
Wilseder Berg, die in de voorlaatste ijstijd
door gletsjers is opgestuwd (bron: Wikipedia)

Na de pauze
De oorsprong van de schaatscultuur, en de inspiratie om die prachtige winterlandschappen af te beelden, dateren uit een periode die bij klimaatonderzoekers bekend staat als de Kleine IJstijd. Deze benaming suggereert dat er ook Grote IJstijden zijn en … dat klopt natuurlijk. IJstijden blijken met regelmaat voor te komen in de geschiedenis van onze planeet. Tijdens de voorlaatste ijstijd (het Saalien, zo’n 150.000 jaar geleden) lag het ijs ongeveer tot aan de lijn Haarlem – Nijmegen. De huidige heuvelruggen in het oosten van ons land, en op de Veluwe, ontstonden door de stuwende werking van de gletsjers. Smeltwaterstromen zetten allerlei puin af, in de vorm van zwerfstenen, grind, zand en keileem. Bij de laatste ijstijd (het Weichselien, zo’n 20.000 jaar geleden), kwam het ijs niet zo ver maar veranderden onze streken in een poolwoestijn. Temperaturen van -30 ˚C zijn in de winter geen uitzondering. Nu … leven we in een zogeheten interglaciaal, tussen twee ijstijden in. Waarom vertoont het klimaat – ijstijden vormen een wereldwijd fenomeen – op onze planeet zulke schommelingen? Sterrenkundigen hebben hiervoor een opmerkelijke verklaring…
De tweede spreker, Niek de Kort, is voorzitter van de SHHV en sterrenkundige.