Historische wandeling door Harmelen

OORSPRONKELIJK SAMENGESTELD T.B.V. DE OPEN MONUMENTENDAG 2001

Dorpsstraat, Kalverstraat, Uitweg, Haanwijk) Kievit, Sluis, Jaagpad. Dorpsstraat, Kuiperspad, Schoollaan, Ambachtsheerelaan, Kasteellaan, Sportlaan, Heldam, Dorpsstraat.

Als start van deze wandeling is gekozen hotel-restaurant Het Wapen van Harmelen. Tot 1868 was hier het rechthuis gevestigd. Hier vergaderde het toenmalige gemeentebestuur en er werden vele min of meer belangrijk zaken beklonken. Het bedrijf wordt intussen al 95 jaar gerund door de familie Stelling; de vierde generatie werkt nu in het bedrijf.

Tegenover bet restaurant staat de Ned. Hervormde kerk, één van de monumenten van Harmelen. Op deze plaats heeft al eeuwen een kerk gestaan. De huidige kerk werd in 1900 hersteld, nadat ze op 23 juni 1900 ten gevolge van blikseminslag geheel uitbrandde. De kerk staat thans vrij. In de jaren zestig werd ze aan bet zicht onttrokken door huizen en winkels aan de Dorpsstraat en de Kalverstraat.

Tussen de winkels van de Fa. Vallen is nog een steeg naar de Leidsche Rijn. Dit was vroeger de Kerksteeg die naar de R.K. Kerk liep die daar in 1795 was gevestigd. Aan de andere kant vinden we de Kloosterhoeve. Dit restaurant is gevestigd in een oude boerderij die behoorde tot de Commanderij van St. Jan.

De Uitweg was de toegangsweg naar kasteel Batestein. Het kasteel is vóór 1900 gesloopt, de vijver is na 1920 gedempt met huisvuil. Vroeger stond aan bet begin van de Uitweg tegen de Rijn een aantal kleine huisjes. In de zestiger jaren zijn deze huisjes langs de Rijn afgebroken. De weg en huisjes lagen zo laag, dat ze elke winter waterproblemen hadden, wanneer het water van de Rijn hoog kwam te staan. Aan de overkant van de Rijn zijn nog enkele oude panden te vinden. Daarvóór loopt het Jaagpad. Het jaagpad werd door schippers gebruikt om met behulp van paard of mankracht hun schip voort te trekken. De jaagpaden werden in 1666 aangelegd op kosten van de steden Utrecht en Leiden, om de handel te bevorderen. Tevens werd de Rijn op diepte en breedte (2 roeden =7,5 m) gebracht. De hele operatie kostte toen f 294.284,-. Voor bet gebruik van het Jaagpad werd tol geheven. Omstreeks 1850 hadden de steden geen profijt meer van bet Jaagpad, zodat ze van bet onderhoud af wilden. De kwakel, een hoog loopbrugje, ligt bij de bocht naar bet vroegere kasteel Batestein. In één van de woningen in de huidige straat Batestein is nog een gevelsteen uit 1617 ingemetseld. De boerderij op de hoek is een rijksmonument.

Haanwijk is genoemd naar de achterliggende polder. De Hollandse kade, die naar de voormalige daglonershuisjes (nu het natuur- en milieu-educatief centrum De Kievit) loopt, is de vroegere scheiding tussen het Groot Waterschap Woerden en het Groot Waterschap Bijleveld. De sluis in de Rijn dateert oorspronkelijk uit 1660 en kwam in plaats van de Haanwijkerdam. De Haanwijkerdam, Heldam en Stadsdam werden opgeworpen toen de Rijnmond verzand raakte en daardoor de afvoer van water via de Rijn werd belemmerd.

Via een smalle overgang kunnen we aan de overkant van de Rijn komen. Het is moeilijk voor te stellen dat deze rivier vroeger de machtige rivier was waarachter de Romeinen zich 2000 jaar geleden veilig waanden.

Rechtsaf via bet Jaagpad tot de Kwakelbrug, dan naar links en de Dorpsstraat oversteken, 10 meter naar links, is het Kuiperspad. Dit lopen we uit richting Schoollaan. Rechts zien we de voormalige R.K. Kerk, thans de kapel van Gaza, die van 1839 tot 1916 als parochiekerk dienst heeft gedaan. Ook is de R.K. begraafplaats hier te vinden, die in 1828 is aange1egd.

We komen nu bij de Ambachtsheerelaan. De R.K. Sint Bavokerk werd in 1919 in gebruik genomen en is ontworpen door de architect J. Stuyt. Voorheen heette deze weg de Achterdijk. Maar met de komst van de huizenbouw besloot men de weg voortaan Ambachtsheerelaan te noemen. Dit gebied was daarvoor in gebruik als tuingrond en boomgaard. Vóór 1916 lagen hier nog golvende korenvelden.

We vervolgen onze weg via de Joncheerelaan. In de verte zien we de 18e-eeuwse duiventil staan. Het recht van duivenhouden was één van de rechten die bij de heerlijkheid Harmelen hoorde. Het riviertje is de Bijleveld en een oude loop van de Rijn. De route loopt rechtsaf de brug over.

(Indien u meer tijd heeft kunt u een wandeling maken in het Vijverbos. Hiervoor moet u links de Tiendweg op. De Tiendweg herinnert ons aan het tiendrecht. Dit was een vorm van belastinginning. Op enkele boerderijen drukte in de vorige eeuw nog het tiendrecht, waarbij de boeren elk tiende kalf en een tiende van de graanoogst moesten afstaan. Vlak voor de ingang van het Vijverbos passeert u “Jachtrust”. Dit voormalige jachthuis behoorde tot 1916 met het bos en de vijvers tot het bezit van de kasteelheren van Harmelen.)

Over de brug ziet men de grachten en de gewelven van het kasteel, oorspronkelijk 14e-eeuws; het is een rijksmonument. In 1949 werd een woning op de kelders gebouwd. Het bos achter het kasteel maakte deel uit van het park van bet kasteel. Thans is hier weinig meer van terug te vinden. Enkele paden zijn nog te herkennen. In het voorjaar bloeien er nog veel sneeuwklokjes. De jasmijn- en seringstruiken hebben het in de loop der jaren begeven. De buitengracht is nog duidelijk te herkennen.

Via het Sportlaantje komen we bij de Heldamweg. De Heldam werd in 1659 vervangen door een sluis. Aan de overkant van de Rijn ziet u reeds de boerderij Mariënberg. Alvorens we daar zijn wordt bet uitzicht gedomineerd door de silo’s van de Fa. van Eck. Zijn grootvader was de laatste molenaar op de molen die hier tot de oorlog heeft gestaan. Het prachtige uitzicht over de weilanden, boomgaarden en op de achtergrond de bossen van bet kasteel, verschilt niet zo veel met dat van een eeuw geleden. Wij hopen dat we dit ongeschonden aan de volgende generatie mogen doorgeven.

Over de brug 300 meter linksaf is de boerderij Mariënberg. Daarna keert u terug naar bet dorp.

Samenstelling: Stichts-Hollandse Historische Vereniging (projectgroep Harmelen)
Augustus 2001, Ad van Rooijen.